जैविक विविधता संरक्षण आजको आवश्यकता

डा. केदार कार्की
२०८३ जेठ १० गते प्रकाशित

काठमाडौं, जेठ । पृथ्वीमा रहेका वनस्पति, जनावर, चराचुरुङ्गी, सूक्ष्मजीव तथा प्राकृतिक स्रोतहरूको विविधतालाई जैविक विविधता भनिन्छ । मानव जीवनदेखि वातावरणीय सन्तुलनसम्म जैविक विविधताको महत्वपूर्ण भूमिका रहने भएकाले यसको संरक्षण आज विश्वकै प्रमुख चासोको विषय बनेको छ ।

जैविक विविधताले पृथ्वीमा जीवन प्रणालीलाई सन्तुलित बनाइराख्न मद्दत गर्दछ । खाद्य उत्पादन, औषधीय स्रोत, स्वच्छ हावा, पानी तथा माटोको उर्वराशक्ति जोगाउन जैविक विविधताको प्रत्यक्ष योगदान रहने विज्ञहरू बताउँछन् । प्रकृतिमा रहेका विभिन्न जीव तथा वनस्पतिबीचको अन्तरसम्बन्धले नै वातावरणलाई सन्तुलित बनाइराखेको हुन्छ ।

पछिल्लो समय वन फँडानी, अव्यवस्थित विकास निर्माण, बढ्दो प्रदूषण, जलवायु परिवर्तन तथा प्राकृतिक स्रोतको अत्यधिक दोहनका कारण जैविक विविधतामा नकारात्मक असर परेको छ । कतिपय दुर्लभ वनस्पति तथा वन्यजन्तु लोप हुने अवस्थामा पुगेका छन् भने केही प्रजाति पूर्ण रूपमा हराइसकेका छन् । यसले वातावरणीय संकट थप बढाउँदै लगेको सरोकारवालाहरूको भनाइ छ ।

विशेषगरी हिमाली तथा पहाडी क्षेत्रमा जलवायु परिवर्तनको प्रभावका कारण प्राकृतिक बासस्थानमा परिवर्तन आएको छ । तापक्रम वृद्धि र अनियमित वर्षाका कारण कृषि उत्पादनमा समेत असर देखिन थालेको छ । जैविक विविधता घट्दै जाँदा खाद्य सुरक्षा, मानव स्वास्थ्य तथा आर्थिक गतिविधिमा समेत प्रत्यक्ष असर पर्ने विज्ञहरूले चेतावनी दिएका छन् ।

विशेषज्ञहरूका अनुसार जैविक विविधता संरक्षणका लागि वन तथा जलस्रोतको दिगो व्यवस्थापन, वातावरणमैत्री विकास नीति, रासायनिक विषादीको न्यून प्रयोग र जनचेतनामूलक कार्यक्रम सञ्चालन आवश्यक छ । स्थानीय समुदायको सहभागितामा संरक्षण अभियानलाई प्रभावकारी बनाउन सके मात्र प्राकृतिक सम्पदाको दीर्घकालीन संरक्षण सम्भव हुने उनीहरूको भनाइ छ ।

प्रकृतिसँग सन्तुलित जीवनशैली अपनाउँदै जैविक विविधताको संरक्षण गर्न सके भावी पुस्ताले पनि स्वच्छ वातावरण र प्राकृतिक स्रोतको उपयोग गर्न पाउने विश्वास गरिएको छ ।