×

परिचय
शहरी कृषि भन्नाले आम जनमासमा शहरको कौशी वा करेसामा गरिने कृषि भन्ने बुझाइ रहेको पाइन्छ । तर शहरी कृषिको कार्यक्षेत्रभित्र कौसी ,करेसा लगायतका क्षेत्रमा घरायसी आबश्यकताको केही अंश पूर्ति गर्ने गरिने खेतीका अलावा शहर क्षेत्रमा ब्यवसायिक रुपमा गरिने खेती तथा शहर आसपासका क्षेत्रमा शहरी जनसंख्याको माग अनुसारको उत्पादन परिपूर्तिको लागि ब्यवसायिक रुपमा गरिने फलफूल तरकारी तथा पशुपालन समेतलाइ जनाउने गर्दछ ।

शहरी कृषिमा परम्परागत तथा स्थानिय सिपमा आधारित करेसाबारी, बरण्डा तथा शहरका साना साना क्षेत्रमा गरिने एकिकृत खेतीका रुपमा अलावा बर्तमान अबस्थामा तले प्रणाली तथा कृत्रिम लाइट तथा माटो विनाको प्रविधिमा आधारित पानी, हावा ,माछा तथा विभिन्न मिडियामा आधारित महंगा प्रविधिको विश्व तथा नेपाली परिवेशमा समेत प्रयोग भएको पाइन्छ तर कम लागतमा आधारित स्थानिय प्रविधि तथा स्रोत साधनको प्रयोग बाटमात्र दीगो शहरी कृषि संभब छ तसर्थ यस लेखमा कम लागतमा आधारित तरीकाको चर्चा गरिएको छ

आबश्यकता
शहरी कृषिको आबश्यकतालाइ निम्न बुँदाले प्रष्ट पार्दछन्
-    परिवारको इच्छा अनुसारको स्बच्छ एवं ताजा तरकारी तथा फलफूल आपूर्ति गर्न
-    दैनिक तरकारी तथा फलफूल किन्नको लागि लाग्ने पैसा तथा समयको बचत  गर्न
-     दैनिक भान्साबाट निस्कने कुहिने फोहरमैलाबाट मल निर्माण गरी बाताबरण प्रदुषण नियन्त्रण तथा शहरी क्षेत्रमा हरियाली प्रर्बद्धन  गर्न
-    शारिरिक तथा मानसिक तन्दुरुस्ती प्रदान गर्न
-     मागको केही अंश आफ्नै उत्पादनबात परिपूर्ति गर्न ःउपत्यका भित्र मात्र करिव ४० लाखभन्दा वढी जनसंख्या वसोवास गर्ने सन्दर्भमा एक ब्यक्तिलाइ स्वस्थ जिबन यापनको लागि दैनिक ३२५ ग्राम तरकारी आबश्यक –जरे ७५ ग्राम, कोसे ७५ ग्राम, फल ७५ ग्राम र सागपात १०० ग्राम ) जस अनुसार उपत्यकामा बसोवास गर्ने जनसंख्याको दैनिक तरकारीको आबश्यकता १३०० मे.टन  रहेको सन्दर्भमा उपलब्ध प्रविधि, श्रोत,  मौसम र बालीको उपयोग गरि घरायसी आबश्यकताको   केही अंश पुरागर्न ।

शहरी खेती कसरी गर्ने∕  बिधि
 यस लेखमा शहरी तरकारी र फलफूल खेतीको बारेमा चर्चा गरिएको छ
शहरी  तरकारी तथा फलफूल खेतीको लागि स्थानको छनौट 
प्रशस्त घाम लाग्ने तथा सजिलैसंग पानी दिन सकिने तथा गोडमेल गर्न सकिने, निकासको उचित प्रबन्ध भएका  तल उल्लेखित ठाउँहरु उपयुक्त हुन्छन् ः

-    घरको छत
घरले थाम्न सक्ने तौललाई ध्यानमा राखी खुल्ला छतमा माटो वा अन्य बिरुवा हुर्काउन सकिने पदार्थहरू  जस्तै : कोकोपिट र माटो वा प्रांगारिक मलको मिश्रण राखी खेती गर्न सकिन्छ । 

-    घरको बरण्डा
पक्की घरमा घर अनुसार निकालिएका कौसीहरू (द्यबअियलथ) मा उपयुक्त–आकारका भाँडा गमला, फ्रेम, बाकस तथा अन्य संरचना राखी तरकारी खेती गर्न सकिन्छ । 

-    घरको कौसी
-    कौसी वा बरण्डाको रेलिङ्ग 
-    घर–कम्पाउण्डको पर्खाल
-    करेसावारी
-    संरचनामा आधारित शहरभित्रका क्षेत्रमा   ब्यवस्थित उत्पादन

शहरी  खेतीका प्रचलित प्रकारहरु
शहरी खेतीलाइ साधारण रुपमा संरचनामा आधारित र जमिनमा आधारित गरी २ बर्गमा विभाजन गर्न सकिन्छ

१. संरचनामा आधारित
यसमा खेतीका लागि उपयुक्त विभिन्न संरचनाको प्रयोगवाट कौसी, बरण्डा आदि क्षेत्रमा गरिने खेती तथा आधुनिक संरचनामा गरिने खेती पर्दछन् 

१.१ स्थानिय स्तरमा उपलब्ध
यसमा प्लाष्टिक, वोरा, काठका वाकस, माछा प्याकिंग भएर आउने स्टाइरोफोम, गमला, प्लाष्टिकका वोतल जस्ता परम्परागत संरचना  पर्दछन्

१.२ आयातित  संरचना
यसमा प्लाष्टिकका ग्रो ब्याग, सिल्पाउलिनवाट बनेका विभिन्न आकार प्रकारका संरचना आदि पर्दछन्

१.३ उच्च प्रविधिमा आधारित संरचना
 यसमा हाल आएर नेपालमा अबलम्वन भएका माटोविनाका खेती प्रविधि जस्तै पानीमा खाद्यतत्व दिइ गरिने खेती, माछामा आधारित खेती, विभिन्न मिडिया (कोकोपिट, पर्लाइट, भर्मिकम्पोष्ट)  आदि  प्रयोग गरि गरिने खेती पर्दछन्

२. माटोमा आधारित खेती
 यसमा स साना  क्षेत्रफल जस्तै करेसावारी तथा पर्खालको छेउमा उपलब्ध माटोको प्रयोग गरी खेती गर्ने तथा गमला लगायतका संरचनामा माटो प्रयोग गरि गरिने खेती पर्दछ जुन धेरैजसो शहरी बासिन्दाहरुले अबलम्वन गरेको पाइन्छ । यसका अलावा शहरभित्र टनेल लगायतका संरचनामा आधारित खेतीलाइ समेत माटोमा आधारित खेतीले समेट्दछ ।

चित्र: माटो गड्यौली मल र कोकोपिटको मिश्रणवाट बिभिन्न संरचनाहरुमा गरिएको कौसी खेती

वालीको छनौट
शहरी खेती प्रायजसो साना संरचना तथा कौसीमा  गरिने खेती भएकोले  बाली छनौट गर्दा निम्न कुराहरुमा ध्यान दिन जरुरी छ 
-     जरा सकभर कम फैलने खालको तथा जरा कम गहिराईमा सिमित रहने
-     छिटो उत्पादन दिने
-     लामो समयसम्म उत्पादन दिने
-    बोट धेरै नझाङ्गिने 
-    ब्यवस्थापन गर्न सहज हुने तथा पटक पटक उत्पादन गर्न सकिने

साना संरचना तथा करेसावारीमा उपयुक्त केही फलफूल तथा तरकारीहरु
खेती गरिने स्थानको हाबापानी, मोहडा तथा उपलब्ध संरचनालाई बिचार गरी  शहरी खेतीमा निम्न प्रकारका फलफूल तथा तरकारी बालीहरु खेती गर्न सकिन्छ ः

तलिका  ः शहरमा खेती गर्न सकिने केही फलफूलहरु

तालिका :   शहरमा साना क्षेत्रमा खेती गर्न सकिने केही तरकारीहरु

यस बाहेक जिरीको साग, चुकन्दर, लट्टे,थाइ पालुंगो जस्ता  तरकारी बाली समेत शहरी खेतीमा लगाउन सकिन्छ ।

शहरी खेतीको आकार
शहरी खेती हाम्रोमा कौसी तथा करेसावारीमा सिमित भएको सन्र्दभमा कौसी तथा करेसा बारीमा कुन तरकारी कति लगाउने भन्ने कुरा परिवारको आवश्यकता ,उपलब्ध स्थान तथा श्रोत साधनमा भर पर्दछ सामान्यतया ४ देखी ६ जना परिबारको लागि ताजा तरकारी आपूर्तिको लागि ४०–५० वटा गमला वा अन्य संरचनाहरु   वा २५–३० बर्ग मिटर क्षेत्रफल बराबरको छत अथवा काठको ट्रे को आवश्यक पर्दछ ।  माथिको क्षेत्रफल तथा संरचनाको अधिकतम उपयोग गरेमा  प्रति ब्यतिm दैनिक ३२५ ग्रामका दरले तरकारी उपलब्ध गराउन सकिन्छ ।  यदि बरण्डा वा कौसीमा खेती बिस्तार गर्ने हो भने आफूले बनाएको घरको संरचना कति बलियो छ र त्यसले कति भार बहन गर्न सक्दछ भन्ने कुरामा समेत विचार पुर्याउन आबश्यक छ । यदि बरण्डा, पर्खाल लगायतका क्षेत्रहरु प्रशस्त छ भने सो क्षेत्रमा समेत तल्ले पद्धति  (vertical system) मा  खेती गर्न सकिन्छ ।

नोट:  कोष्टभित्रको समयले उत्पादन दिन शुरुहुने समय जनाउँदछ । लहरा जाने विरुवा लगाउँदा बरण्डा तथा पर्खालको छेउमा लगाउन जरुरी हुन्छ भने तिनीहरुको मुनि छायाँमा हुर्कने अदुवा जस्ता बाली लगाउन सकिन्छ

बालीको हेरचाह तथा गोडमेल

•     गमला, प्लाष्टिक तथा संरचनामा सारेको बिरूवालाई बराबर हेरचाह र हल्का गोडाईको आवश्यकता पर्दछ । 
•      थाँक्रा चाहिने बोटलाई साना साना करिब १ मिटर लामो बांसको कप्टेरा वा लठ्ठी गाडी सहारा दिनु पर्दछ । लहरेबालीलाई डोरीको सहायताले बढन दिनु पर्दछ । 
•     खेती गरिएका फलफुल र तरकारीहरूलाई एकनासको चिस्यानको आवश्यकता पर्दछ । बढी सुख्खा र बढी पानी हुन दिनु हुदैन । कहिलेकाही चर्को घाम लाग्दा प्लाष्टिक तथा भाडा तातेर बिरूवा ओइलाउन थाल्दछ । त्यो अवस्थामा छहारीतिर सार्नु पर्दछ । बढी पानी परेको समयमा निकासको उचित प्रबन्ध मिलाउन जरुरी हुन्छ ।

बाली टिपाई
 तरकारी तथा फलफूलको उपयुक्त अबस्थाको विचार गरी टिप्नु पर्दछ । फल ठुलो बनाएर टिप्छु भनेर धेरै समय बोटमै राख्नु हुदैन यसले नयाँ आउने फल लाइ असर पार्दछ । तसर्थ टिप्न योग्य अबस्थाको विचार गरी टिप्दै जानु पदर्छ । 

शहरी खेतीमा रोग तथा कीरा ब्यबस्थापन

•      यस किसिमको खेतीमा रासायनिक बिषादीको प्रयोग सकेसम्म नगर्नु राम्रो हुन्छ । परम्परागत तरिकाबाट तयार गरिएका बानस्पतिक विषादी प्रयोग  गर्दा राम्रो हुन्छ  ।  स्थानिय स्तरमा उपलब्ध खरानी, साबुन पानी, बकैनो, नीम आदिको झोल प्रयोग  रोग तथा कीराको प्रकोप कम गर्न  सहयोगी हुन्छन् । मनव मुत्र र पशु  मुत्र पनि प्रयोग गर्न सकिन्छ । केहि नलागेमा कम समयमै उडेर जाने र मानवको लागि सुरक्षित बिषादी सावधानीपूर्वक मात्र प्रयोग  गर्नु पर्दछ । यदि बिषादि प्रयोगै गर्ने हो भन विषादी छरे पछि तोकिएको समय सम्म फलपूmल र तरकारी टिपेर खानु हुंदैन ।

रोग तथा कीरा नियन्त्रणका केही प्रभावकारी र बिधिहरु
खेती गर्ने प्रबिधिहरु बाट 

यो तरिका सबभन्दा प्रभावकारी तरिकाको रुपमा लिन सकिन्छ जसमा निम्न लिखित तरिकाहरु पर्दछन्:

•     घुम्तीबाली प्रबिधि (लगातार एउटै वालीको एउटै संरचनामा खेती नगर्ने, कोशे तरकारी फल तरकारी,जरे तथा सागपातलाइ बर्षेभरी मिलाएर रोप्ने )
•     खेतबारीको सरसफाई (नियमित निरिक्षण गरी झारपात हटाउने)
•     मिश्रीत बालीको पं्रयोग  (काउलीसंग लसुन, प्याजआदि, भण्टासंग धनियाँ आदि लगायत)
•     राम्ररी पाकेको गोबर, कम्पोष्ट मलको प्रयोग 
•     रोग तथा कीरा रहित माटो तथा बिरुवा हुर्काउने माध्यमको प्रयोग

माटोभित्र बसी बोट बिरुवामा आक्रमण गर्ने  रोग तथा कीरा ब्यबस्थापन

•     खिर्रो, बनमारा , तितेपाती, केतुकीका पात र डाँठलाई मसिनो पारेर काटी जमिनमा मिसाउने यसले रातो कमिला, धमिरा, खुम्रे, फेद कटुवाको नियन्त्रणमा सहयोग गर्दछ ।
•     चिउरीको पिना रातो कमिलाको लागि  उपयोगी ।
•     असुरोको माटोमा छापो हाल्नाले फेद कटुवा र खुम्रे कम ।
•     तितेपातीमा ब्याक्टेरिया, ढुसी तथा किटनाशक गुण हुन्छ ।
•     बोटको बरिपरी मकैको पिठो छर्नाले फेद कटुवाले धेरै पिठो खाई पेट फुटेर मर्दछ ।
•     सिस्नोको पात र मुन्टालाई १ः२ पानीमा १५ दिन कुहाउने र ३ भाग पानी मिसाएर माटोमा प्रयोग गर्दा रातो कमिला र खुम्रेमा प्रभाबकारी ।
•     बकाईनोको १ केजी पात ५ लि पानीमा मिसाई छानेर बिरुवामा तत्काल प्रयोग गर्दा माटोका हानिकारक जिबाणुको नियन्त्रणमा धेरै सहयोग पुग्दछ ।

लोकप्रिय

बागमतीको खेतीयोग्य माटोमा बढ्दै अम्लीयपन, कृषि चुन प्रयोग गर्न सुझाव

परीक्षण गरिएका १० नमुनामध्ये धादिङको काँक्रोमा विषादीको मात्रा बढी, विसर्जन गर्न सिफारिस

काठमाडौं-ललितपुरमा खाद्य व्यवसायको आकस्मिक अनुगमन, कैफियत भेटिएका व्यवसायलाई कारबाही र सुधार निर्देशन

सडक अवरुद्ध हुँदा बारीमै सड्न थाले बैतडीका किसानका तरकारी

कृषि तथा उद्योग मन्त्रालयबीच समन्वयः अन्नबाली, मह, चिया, दुधजन्य पदार्थ र वन पैदावारमा प्राथमिकता

तरकारीको भाउमा विविधता, स्कुस २५ देखि पार्सले २६ सय रुपैयाँ किलोसम्म

भेडेखुर्सानीदेखि गोलभेंडासम्मका १० नमुना खान योग्य

कालीमाटीमा परीक्षण गरिएका १० तरकारी उपभोगयोग्य

कृषकका समस्या बुझ्न लुम्बिनीका कृषि क्षेत्रमा मन्त्री चौधरीको स्थलगत अनुगमन

राम्रो आलु उत्पादनका लागि के गर्ने ?

अगौटे, मध्यम र पछौटे काउलीका जात कुन–कुन हुन्? यस्तो छ खेती गर्ने तरिका

गाजर खेती गर्ने सही समय कुन हो? जान्नुहोस् उपयुक्त जात र खेती प्रविधि

खाद्य अनुगमनमा कैफियतै कैफियत, कृत्रिम रंगदेखि मुसाले संक्रमित चाउमिनसम्म

दूधको फ्याट–एसएनएफ परीक्षणमै प्रश्न, मिल्क एनालाइजरप्रति किसानको अविश्वास

चौँरीको दूधबाट समृद्धिको स्वाद, छुर्पीले फेरियो टार्जनको जीवन

बागमतीको खेतीयोग्य माटोमा बढ्दै अम्लीयपन, कृषि चुन प्रयोग गर्न सुझाव

कृषि सुधारको नयाँ खाका : अनुदान होइन, किसानको पहुँच र आम्दानीमा जोड

कुशे औँसीलाई लक्षित गर्दै १२ मिठाई पसलमा अनुगमन, बिग्रिएको मिठाई र तेल नष्ट