×

काठमाडौँ, ३ फागुन । प्रमुख मसला बाली अन्तर्गत पर्ने अदुवा उत्पादनमा ह्रास आउन मात्रै होइन अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा निर्यात हुनपनि कम हुदै गएको छ । मानिसलाई आवश्यक पर्ने ६ वटै तत्वहरू कार्बोहाइड्रेट, प्रोटिन, चिल्लो पदार्थ, भिटामिन, खनिज पदार्थ र पानी पाइने रेसा तथा अन्य औषधीयुक्त तत्वहरू प्रसस्त मात्रामा पाइने अदुवा उत्पादनमा सरकारले पटक्कै सहयोग गरेको देखिदैन ।

मध्य पहाडी जिल्लाहरूमा अदुवा खेती व्यवसायिक रुपामा हुँदै आएपनि पछिल्लो समयमा किसानहरु अदुवा खेती गर्न छाड्दै जान थालेका छन् । यस मसला बालीलाई ताजा, सुठो वा धुलो रुपामा विभिन्न परिकारमा स्वाद प्रदान गर्न प्रयोग गरिन्छ । अन्य बालीको तुलनामा उत्पादकत्व अत्यधिक भएका कारण यस बालीबाट मनग्य आम्दानी गर्न सकिन्छ । तर पछिल्लो समय नेपालमा यसको उत्पादन घट्दै गएको नेपाल अदुवा उत्पादक तथा व्यवसायी सङ्घले जनाएको छ ।

किसाहरुले उत्पादन गरेको अदुवाको मूल्य खासै नहुनुका साथै बजार पनि नपाउँदा किसान अदुवा व्ववसायबाट पलायन हुन थालेका छन् । आज हामीले सङ्घका अध्यक्ष नरेन्द्र खड्कासँग नेपालमा अदुवा खेतीको सम्भावना र आवश्यकता लगायतका विषयमा कुराकानी गरेका छौँ ।

नेपालमा चैँ अदुवा खेतीको अवस्था कस्तो छ ?

पछिल्लो समयलाई हेर्ने हो भने अदुवा खेतीको अवस्था चिन्ताजनक छ । किन भने किसानहरुले उत्पादन गरेको अदुवाको मूल्य पाउन सकिरहेका छैनन् । यति बेला ८ देखि १० रुपैयाँ केजी अदुवा बिक्री गर्न किसान बाध्य छन् । उनीहरूले परिश्रम गरेको मूल्य नै पाउन सकिरहेका छैनन् । अर्को कुरा बजार नै छैन । नेपालको अदुवा निर्यात हुने भारतमा मात्रै हो । भारतीय एकल बजारले नेपाली कृषकहरू निक्कै ठूलो मारमा पर्ने गरेका छन् । जर्मन लगायतका युरोपेली मुलुकमा अदुवाबाट एक सय प्रकारका खाद्य, औषधी तथा प्रसाधनका सामाग्री बन्ने गरेको विज्ञहरूले बताउने गरेका छन् । नेपालमा अदुवाबाट खाने मसला र सुठो बनाउने भन्दा भिन्न कुनै वस्तु तयार गरिँदैन । केही वर्ष अघिसम्म त नेपाली अदुवा भारत राम्रोसँग बिक्री हुन्थ्यो । अहिले भारत आफैले अदुवा धेरै उत्पादन गरिरहेको छ । त्यति मात्र हैन अब त भारतबाट अदुवा नेपाल भित्रिन थालेको छ । जसका कारण नेपाली किसान मर्कामा परिरहेका छन् । अब हामीले निर्यातका लागि तेस्रो मुलुक खोज्नु पर्ने हुन्छ । त्यसो गरे सम्भावना धेरै छ । हैन भने अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा अदुवाको ठूलो माग हुँदाहुँदै पनि नेपालमा अदुवा खेतीको भविष्य अन्योलमा छ ।

अहिले नेपालमा वार्षिक कति अदुवा उत्पादन भइरहेको छ ? कलिे रोजगारी पाइरहेका छन् ?

महासङ्घको तथ्याङ्क अनुसार केही वर्ष अघि वार्षिक ४ लाख मेट्रिक टन अदुवा उत्पादन भएको थियो । तर नेपाल सरकारको तथ्याङ्क अनुसार अडाइदेखि तीन लाख मेट्रिक टनसम्म देखिन्थ्यो । कसरी फरक तथ्याङ्क देखियो भने त्यतिखेर भारतमा अदुवाको धेरै माग थियो । खुल्ला नाकाहरूबाट पनि निर्यात हुन्थ्यो । तर अहिले आएर एक लाख मेट्रिक टन पनि भारत निर्यात नभएको अवस्था छ । यता रोजगारीको कुरा गर्दा पूर्वी इलामदेखि पश्चिमसम्म अदुवा खेती भइरहेको अवस्था छ । मलाई लाग्छ ६ देखि ८ लाख किसानले रोजगारी पाएका छन् । तर पछिल्लो समय घट्ने क्रम जारी छन् । भारत बाहेक अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा पठाउन किन नसकिएको हो ? धेरै समस्याहरू छन् । त्यसमध्ये एक हो हामीसँग आफ्नो बन्दरगाह नै छैन । त्यसैगरी अदुवा पठाउँदा आवश्यक पर्ने पूर्वाधारहरू पनि छैन । किसानहरुले गुणतररिय अदुवा उत्पादन गर्न सकेका छैनन् । किसानहरुले पुरानै बीउ प्रयोग गरेर अदुवा उत्पादन गर्न बाध्य छन् । राम्रो हुनु पर्ने ठाउँमा नराम्रो हुँदै गएको छ । अदुवाका श्रोत भनेको किसान हो । उनीहरूले आफूले उत्पादन गरेको वस्तुको मूल्य नपाएसँगै उनीहरू हतोस्हित हुने भए । त्यसपछि व्यवसायबाट पलायन हुन थाले ।

सरकारी तर्फबाट अदुवा क्षेत्र प्रवर्द्धनको लागि कतिको चासो दिएको पाइन्छ ?

अहिलेसम्म अदुवा क्षेत्र प्रवर्द्धनका लागि सरकारको ध्यान जान सकेको छैन । नेपालमा अदुवा खेतीको सम्भावना धेरै छ । नेपालबाट तेस्रो मुलुकमा निर्यात गरी मूल्य श्रृखला बढाई कृषकको आयआर्जन बढाउने गतिलो वाली पनि बन्न सक्छ । नेपालमा अदुवा लगाइने क्षेत्रफल १८ हजार ९४१ हेक्टर रहेको छ । विश्वमा लगाइने कूल क्षेत्रफलको पाँचौँ स्थानमा नेपाल पर्दछ । उत्पादनका दृष्टिले नेपाल विश्वभरमा तेस्रो स्थानमा छ । तर सरकारले अदुवाको व्यवसायीकरण, निर्यात, बजारीकरण, अदुवाको मूल्यमा कुनै काम नै गरेको छैन । कुनै–कुनै व्यवसायिहरुले आफ्नै क्षमतामा काम गर्न खोजी रहेको पाइन्छ । तर सरकारको अहिलेसम्म कुनै पनि भूमिका देखिँदैन ।

त्यसो भए तपाईँको बिचारमा अदुवा खेती प्रवर्द्धनका लागि के गर्नु पर्ला ?

यसका लागि कृषि तथा पशुपन्छी मन्त्रालय र उद्योग वाणिज्य मन्त्रालयको महत्वपूर्ण भूमिका हुन्छ । कृषि मन्त्रालय किसानहरुलाई गुणस्तरिय बीउ दिनु पर्यो । त्यसैगरी अदुवा खेती कसरी गर्ने भनेर उनीहरूलाई तालिम दिनुपर्ने हुन्छ । र, किसानले उत्पादन गरेको वस्तुलाई बजारमा सही ढङ्गले बिक्री गर्ने वातावरण बनाउनुका साथै उचित मूल्य पाउने वातावरण तयार गर्नु पर्छ । यता उद्योग वाणिज्य मन्त्रालयले अदुवाको लागि उद्योग स्थापना गरी विभिन्न परिकार बनाउनु सहयोग गर्नु पर्छ । अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा अदुवाबाट के–कस्तो परिकारहरु बनाइरहेका छन् वा कुन देशबाट अदुवाको माग बढि भइरहेको छ यस्तो कुरामा सरकारले ध्यान दिनुपर्छ । सम्भावना खोज्नु पर्यो । साथै अन्य अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा निर्यातको लागि पहल गर्नु पर्यो । नभए अदुवा खेतीको सम्भावना छैन । अदुवामा ठूला लगानी गर्ने व्यक्तिको कमी छ । यसका लागि सरकारले अदुवामा कहाँ–कहाँ समस्या छ भनेर अनुसन्धान गर्नु प¥यो । ती समस्यासँग लडेर कसरी अघि जान सकिन्छ भनेर सरकारले वार्षिक बजेट छुटाएर ५ वर्षे योजना बनाएर अघि बढ्न आवश्यक छ । यसका साथै अदुवालाई प्रशोधन गरेर विभिन्न परिकारहरू बनाउने हो भने सम्भावना धेरै छ । अरु देशले यसो गरेको अवस्था छ भने हाम्रो देशमा प्रत्येक महिना सरकार फेरिने अवस्था छ ।

सघको तर्फबाट चाहि के कस्ता काम गरिरहनु भएको छ ?

अहिले हामीले किसानलाई सल्लासुझाव दिने काम गरिरहेका छौँ । त्यसैगरी विगतमा कृषक पाठशाला भन्ने कार्यक्रम सञ्चालन ग¥यौ । जहाँ हामीले किसानहरुलाई अदुवा कसरी रोप्ने, गोडमेल गर्ने, रोग किरा लाग्दा कसरी रोकथाम गर्ने भनेर तालिम सञ्चालन गरेका थियौँ । अहिले चाहि हामीले सरकारका निकायसँग अदुवा खेतीका बारेमा कहिले काहि छलफल गर्ने गएका छौँ । यदि कोही अदुवाको बारेमा अध्ययन गर्न आए हाम्रो तर्फबाट सक्ने सहयोग गरिरहेका छौँ ।

अन्त्यमा अदुवा सेवन गर्नु कतिको फाइदाजनक छ ? यसको बारेमा केहि भन्दिनुस न ?

अदुवा हाम्रो स्वास्थ्यका लागि धेरै फाइदाजनक रहेको विज्ञले बताउँदै आएका छन् । तपाई हामीलाई पनि थाहा छ खोकी लागेमा अदुवा सेवन गर्छ । त्यति मात्र हैन म तपाईँलाई केही बुद्धामा जानकारी गराउँछु ।

– अदुवाको बोट धार्मिक कार्यमा प्रयोग हुन्छ ।

– अदुवाबाट प्राप्त हुने तेल सुगन्धका लागी पेय पदार्थ, पाउरोटी, बिस्कुट आदिमा मिलाइन्छ । 

– अदुवाबाट प्राप्त हुने ओलियोरेजिन मसलाको रूपमा मासु प्रशोधन गर्ने कारखानामा अधिकतम प्रयोग गरेको पाइन्छ ।

– अदुवाको पाउडर चियामा वा अन्य जडीबुटीको चिया बनाउँदा मिसाउने गरिन्छ  ।

– कलिलो अदुवाबाट बनाइएको अचार ज्यादै स्वास्थ्यकर हुनुको साथै धेरै दिन सम्म राख्न सकिन्छ ।

– रुघाखोकी लागेमा अदुवाले निको पार्छ, अदुवा र मह मिसाइ खानाले एन्टिवायोटिक कै काम गर्दछ ।

– हात–खुट्टा नतातिले अवस्था भएका लाई तातो अदुवा पानी ख्वाउनाले शरीरमा गर्मी पैदा गराउँछ ।

– तालु खुइलेका रौँ झरेको ठाउँमा अदुवाको रस मालिस गर्नाले रौँ पलाएर आउँछ ।

– टाउको दुखेको अवस्थामा अदुवाको लेप लगाएमा आराम हुन्छ ।

– पशुपन्छीहरूका लागी बनाइने औषधीहरूमा पनि अदुवाको धेरै प्रयोग हुने गरेको पाइन्छ ।

लोकप्रिय

५०-६० दिनमै तयार हुन्छ ग्याँठकोपी, कुन जात र मौसम उपयुक्त ?

परीक्षण गरिएका १० नमुनामध्ये धादिङको काँक्रोमा विषादीको मात्रा बढी, विसर्जन गर्न सिफारिस

कृषि तथा उद्योग मन्त्रालयबीच समन्वयः अन्नबाली, मह, चिया, दुधजन्य पदार्थ र वन पैदावारमा प्राथमिकता

काठमाडौंमा सञ्चालित क्यान्टिन तथा मिठाई पसलमा संयुक्त अनुगमन, १० हजार रुपैयाँ जरिवाना

काठमाडौं-ललितपुरमा खाद्य व्यवसायको आकस्मिक अनुगमन, कैफियत भेटिएका व्यवसायलाई कारबाही र सुधार निर्देशन

सडक अवरुद्ध हुँदा बारीमै सड्न थाले बैतडीका किसानका तरकारी

मकवानपुरदेखि चितवनसम्मका १० नमूनाका तरकारी उपभोगयोग्य

तरकारीको भाउमा विविधता, स्कुस २५ देखि पार्सले २६ सय रुपैयाँ किलोसम्म

कालीमाटीमा परीक्षण गरिएका १० तरकारी उपभोगयोग्य

अगौटे, मध्यम र पछौटे काउलीका जात कुन–कुन हुन्? यस्तो छ खेती गर्ने तरिका

गाजर खेती गर्ने सही समय कुन हो? जान्नुहोस् उपयुक्त जात र खेती प्रविधि

खाद्य अनुगमनमा कैफियतै कैफियत, कृत्रिम रंगदेखि मुसाले संक्रमित चाउमिनसम्म

दूधको फ्याट–एसएनएफ परीक्षणमै प्रश्न, मिल्क एनालाइजरप्रति किसानको अविश्वास

चौँरीको दूधबाट समृद्धिको स्वाद, छुर्पीले फेरियो टार्जनको जीवन

बागमतीको खेतीयोग्य माटोमा बढ्दै अम्लीयपन, कृषि चुन प्रयोग गर्न सुझाव

कृषि सुधारको नयाँ खाका : अनुदान होइन, किसानको पहुँच र आम्दानीमा जोड

कुशे औँसीलाई लक्षित गर्दै १२ मिठाई पसलमा अनुगमन, बिग्रिएको मिठाई र तेल नष्ट

५०-६० दिनमै तयार हुन्छ ग्याँठकोपी, कुन जात र मौसम उपयुक्त ?