विश्व भेटेरिनरी दिवस २०२६: भेटेरिनेरियनहरू दिगो ग्रामीण अर्थतन्त्रका स्तम्भ

प्रत्येक वर्ष, अप्रिलको अन्तिम शनिबारलाई विश्व भेटेरिनरी दिवसको रूपमा मनाइन्छ, जुन पशु चिकित्सा डाक्टरहरूको अथक सेवा र शान्त शक्तिको विश्वव्यापी प्रशंसा गरिएको हो। यो दिनले पशु स्वास्थ्यमा मात्र नभई खाद्य सुरक्षाको रक्षा गर्न, आर्थिक व्यवहार्यता प्रवर्द्धन गर्न र ग्रामीण र शहरी दुवै क्षेत्रमा जूनोटिक रोगहरू रोक्नमा भेटेरिनरी डाक्टरहरूको महत्त्वपूर्ण भूमिकाको बढ्दो मान्यतालाई प्रतिबिम्बित गर्दछ। विश्व भेटेरिनरी दिवसले पशु स्वास्थ्य, जनस्वास्थ्य र ग्रामीण समृद्धि सुनिश्चित गर्न भेटेरिनेरियनहरूको आवश्यक भूमिकालाई जोड दिन्छ। २०२६ मा, दिगोपन, खाद्य सुरक्षा र जीविकोपार्जन सुदृढीकरणमा ध्यान केन्द्रित गरिएको छ।

वातावरणीय, आर्थिक र सामाजिक लक्ष्यहरू एकअर्कासँग जोडिएका छन् र उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छन्। वातावरणीय व्यवस्थापनलाई सुदृढ पार्ने, किसानहरूको जीविकोपार्जनलाई समर्थन गर्ने र खाद्य सुरक्षा सुधार गर्ने त्रिपक्षीय समाधानहरू जग हुनुपर्छ। यदि फार्महरू असफल भएमा जलवायु कार्य सफल हुन सक्दैन, र यदि खाद्य प्रणालीले मानिसहरूलाई भोकै छोड्यो भने दिगो हुँदैन। दीर्घकालीन प्रगति तीनै स्तम्भहरूलाई सम्बोधन गर्ने समाधानहरूमा निर्भर गर्दछ। यसैकारण संयुक्त राष्ट्र दिगो विकास लक्ष्यहरू (एसडीजीहरू) ले थप दिगो समाजहरूतर्फ विश्वव्यापी अभियानको अन्तरसम्बन्धलाई मान्यता दिन्छ।

१ अर्बभन्दा बढी मानिसहरू आफ्नो जीविकोपार्जनको लागि जनावरहरूमा निर्भर छन्। दूध र दुग्धजन्य पदार्थ, मासु र अण्डाले जीवनभर मानिसहरूलाई पोषण दिन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्, विशेष गरी कुपोषणको जोखिममा रहेकाहरूलाई। दिगो उत्पादन भनेको यी खानाहरू उपलब्ध, किफायती र सुरक्षित छन् भनी सुनिश्चित गर्नु हो, र तिनीहरूलाई उब्जाउने मानिसहरूले राम्रो आम्दानी कमाउन सक्छन् भन्ने कुरा सुनिश्चित गर्नु हो। हालको भोकमरी संकटलाई ध्यानमा राख्दै यो विशेष गरी महत्त्वपूर्ण छ, जसमा गत वर्ष लगभग ७० करोड मानिसहरू भोकै बसेका छन्, बढ्दो जनसंख्या र बढ्दो मध्यम वर्ग समावेश छ।२

जनावरहरूले थप गोलाकार, स्रोत-कुशल खाद्य प्रणालीमा पनि योगदान पुर्‍याउँछन्। फार्मका जनावरहरूले गैर-खाद्य बायोमास, जस्तै बाली अवशेष, घाँस र बीउहरूलाई मानिसहरूको लागि उच्च-गुणस्तरको पोषणमा रूपान्तरण गर्छन् र मलमार्फत माटोमा पोषक तत्वहरू फिर्ता गर्छन्। ऊन, छाला र छाला जस्ता उप-उत्पादनहरूले अन्य क्षेत्रहरूको लागि प्राकृतिक स्रोतहरू प्रदान गर्छन्, जबकि चर्ने जनावरहरूले बालीका लागि प्रयोग गर्न नसकिने जमिनमा खाद्य उत्पादन सक्षम पार्छन्। हाम्रो संसार उच्च-गुणस्तरको पोषण प्रदान गर्न, बलियो कृषि अर्थतन्त्रलाई समर्थन गर्न र हाम्रो खाद्य प्रणालीमा फोहोर कम गर्न जनावरहरूमा निर्भर गर्दछ।

खाद्य सुरक्षा, कृषि उत्पादकत्व र जलवायु लचिलोपनका लागि पशु स्वास्थ्य महत्त्वपूर्ण छ। स्वस्थ जनावरहरू राम्रोसँग बढ्छन्, कम स्रोतहरू चाहिन्छ, र प्रति एकाइ खाना कम उत्सर्जन उत्पादन गर्छन्। राम्रो पशु हेरचाहले किसानहरूको जीविकोपार्जनलाई कायम राख्छ र दूध र दुग्धजन्य पदार्थ, मासु र अण्डाको सुरक्षित, किफायती आपूर्ति प्रदान गर्दछ। रोग रोकथाम, प्रारम्भिक पहिचान र उपचार, साथै पशु हेरचाहमा पहुँचमार्फत पशु स्वास्थ्य सुधार गर्नु वातावरणीय र सामाजिक लक्ष्यहरू प्राप्त गर्न महत्त्वपूर्ण छ।

विशेष दाना सामग्री जस्ता मिथेन उत्पादनलाई प्रत्यक्ष रूपमा कम गर्ने नयाँ आविष्कारहरूले जनावरहरूको वातावरणीय पदचिह्नलाई अझ कम गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छन्। तैपनि, आज, जलवायु वित्तको ०.०१–०.०२% मात्र पशु स्वास्थ्यमा खर्च गरिन्छ, जसले लगानीलाई प्रभाव क्षमतासँग जोड्ने आवश्यकतालाई प्रकाश पार्छ। नीतिहरूले पशु स्वास्थ्य सुधार गर्न र खोप, निदान, परजीवीनाशक र राम्रो गुणस्तरको दाना जस्ता आवश्यक उत्पादनहरूमा पहुँचलाई बलियो बनाउन किसानहरू र ठूला पशुधन क्षेत्रसँग काम गर्नुपर्छ।

पशुधन प्रणालीहरू जमिन, मानिसहरू र तिनीहरूका उद्देश्यहरूद्वारा आकारित हुन्छन्। विभिन्न सांस्कृतिक, भौगोलिक र आर्थिक कारकहरूले खेती अभ्यासहरूलाई प्रभाव पार्छन्, जसले महादेशहरूमा फरक प्रणालीहरू सिर्जना गर्दछ। दिगोपन रणनीतिहरूले स्थानीय रूपमा डिजाइन र कार्यान्वयन गरिएका समाधानहरूलाई प्राथमिकता दिएर यो विविधताको लागि जिम्मेवार हुनुपर्छ। बाटोहरू फरक हुन सक्छन्, गन्तव्य एउटै हो: मानिसहरू र ग्रहलाई दीर्घकालीन मूल्य प्रदान गर्ने पशुधन क्षेत्र। नीति परिणाम-केन्द्रित र अभ्यास-अज्ञेयवादी हुनुपर्छ, नवीनता र स्थानीय समाधानहरूको लागि ठाउँ अनुमति दिन्छ।

प्रगति निरन्तर सुधार, नवीनता र साझा ज्ञानमा निर्भर गर्दछ। पशुधन क्षेत्र विज्ञान, प्रविधि र अनुभवमार्फत निरन्तर विकसित भइरहेको छ। यो निरन्तर सुधारले धेरै क्षेत्रहरूमा बढी कुशल उत्पादनको नेतृत्व गरेको छ, कम उत्सर्जन र कम भूमि प्रयोगको साथ बढी खाना उत्पादन गर्दै। आनुवंशिकी, पोषण, डिजिटल उपकरणहरू वा पशु स्वास्थ्यमा भएका नवप्रवर्तनहरूले सुधारिएको आर्थिक, वातावरणीय र सामाजिक दिगोपन प्रदान गर्न मद्दत गर्छन्। नयाँ प्रविधिहरूमा पहुँच र ज्ञान साझेदारी सुधार गर्न अवरोधहरू कम गर्नु प्रगतिका लागि आवश्यक छ।

दिगो प्रगति राम्रो तथ्याङ्कहरूमा पनि निर्भर गर्दछ। पशुधनले पोषक तत्व अपसाइक्लिङ, माटो कार्बन वृद्धि, भूदृश्य व्यवस्थापन र जैविक विविधता संरक्षणजस्ता आवश्यक पारिस्थितिकीय सेवाहरू प्रदान गर्छ, जुन प्रायः बेवास्ता गरिन्छ। पशु रोग स्तरजस्ता महत्वपूर्ण डेटासेटहरूमा प्रायः अन्तर हुन्छ वा पुराना हुन्छन्। प्रमाणमा आधारित नीति विकास गर्न यस्ता तथ्याङ्कहरूको सुदृढीकरण आवश्यक छ।

विश्वको प्रोटिन आपूर्तिको ३४% जनावरहरूबाट आउँछ, र अरबौं मानिसहरू भिटामिन बी१२, फलाम र जिंक जस्ता आवश्यक पोषक तत्वहरूको लागि पशुजन्य खानामा निर्भर छन्। संयुक्त राष्ट्र संघको खाद्य तथा कृषि संगठनका अनुसार, पशुजन्य खानाले जीवनभर स्वस्थ आहारलाई समर्थन गर्दछ। गत वर्ष विश्वको जनसंख्याको ८.२% अर्थात् ६७३ मिलियन मानिसहरूले भोकमरीको अनुभव गरे, जबकि विश्वको आधाभन्दा बढी जनसंख्या कम्तीमा एक सूक्ष्म पोषक तत्वको कमीबाट ग्रस्त छ।

पशुजन्य प्रोटिन उच्च गुणस्तरको हुन्छ किनकि यसले आवश्यक एमिनो एसिडहरू प्रदान गर्दछ र सजिलै अवशोषित हुन्छ। यसले दूध, मासु र अण्डालाई कुपोषण विरुद्ध प्रभावकारी बनाउँछ। नियमित रूपमा यस्ता खाद्य पदार्थ सेवन गर्ने बालबालिकाहरूको शारीरिक र मानसिक विकास राम्रो हुन्छ।

विश्वभरका किसानहरूले सुरक्षित र पौष्टिक खाना उत्पादन गर्न कडा परिश्रम गर्छन्। उनीहरूको ज्ञान र सीपले उत्पादन र वातावरणबीच सन्तुलन कायम गर्छ। किसान-केन्द्रित दृष्टिकोणले मात्र दिगोपन र खाद्य सुरक्षा सुनिश्चित गर्न सक्छ।

भेटेरिनेरियनहरू कृषि समुदायका लागि खाद्य सुरक्षा, बथान स्वास्थ्य र आर्थिक स्थिरताको आधारस्तम्भ हुन्। उनीहरूले जूनोटिक रोगहरू नियन्त्रण गरेर जनस्वास्थ्यको रक्षा गर्छन् र ग्रामीण जीविकोपार्जनलाई सुदृढ बनाउँछन्।

नेपालको सन्दर्भमा पशुपालन क्षेत्र अत्यन्त महत्वपूर्ण छ। लाखौं गाईवस्तु, भैंसी, बाख्रा र कुखुरामा आधारित ग्रामीण अर्थतन्त्रमा भेटेरिनेरियनहरूको भूमिका झन् महत्वपूर्ण हुन्छ। उनीहरूले रोग नियन्त्रण, खोप, उपचार र किसान शिक्षामार्फत उत्पादन वृद्धि र आय सुधारमा योगदान पुर्‍याउँछन्।